Bipolaire stoornis

Bipolaire stoornis

Een bipolaire stoornis is een psychiatrische aandoening die wordt gekenmerkt door een sterk wisselende stemming. Een andere benaming voor deze aandoening is manisch-depressieve stoornis. Een bipolaire stoornis gaat niet over, maar met geneesmiddelen en andere behandelingen kunnen de symptomen wel verminderen of worden voorkomen.

De wisselende stemmingen kunnen een flinke belemmering zijn in het dagelijkse leven. Ook kunnen ze nare gebeurtenissen tot gevolg hebben, zoals het beëindigen van een relatie of blijvende arbeidsongeschiktheid.

Een bipolaire stoornis komt bij mannen en vrouwen even vaak voor. Geschat wordt dat in Nederland ongeveer 90.000 mensen een bipolaire stoornis hebben.

Vraag het de medisch specialist 

Twijfels of onzekerheid na een ziekenhuisbezoek zijn heel gewoon. Gelukkig kunt u nu uw vragen als verzekerde van CZ bespreken met een onafhankelijk medisch specialist.

  • Telefonisch of online contact met een medisch specialist
  • Gratis & exclusief voor klanten van CZ
  • 100% vertrouwelijk

Zó werkt het

Oorzaken

Bij het ontstaan van een bipolaire stoornis speelt erfelijkheid een belangrijke rol. In bepaalde families komt de aandoening dan ook vaker voor. Als één van de ouders een bipolaire stoornis heeft, dan heeft zijn kind tien tot twintig procent kans om ook een bipolaire stoornis te ontwikkelen. Hoe de overerving precies gebeurt, is niet bekend.

Naast erfelijkheid is er een aantal factoren bekend dat het risico op een bipolaire stoornis vergroot:

  • Alleenstaand zijn.
  • Traumatische jeugdervaringen (zoals mishandeling, incest of verwaarlozing).
  • Cannabisgebruik.
  • In een grote stad wonen.

Symptomen

Een bipolaire stoornis wordt gekenmerkt door sterke stemmingswisselingen. Periodes van extreme uitgelatenheid en neerslachtigheid wisselen elkaar af. Tussen deze episodes is de stemming vaak normaal. Een periode van extreme uitgelatenheid wordt een manie genoemd en een periode van erge neerslachtigheid een depressie.

Ook kan er sprake zijn van een gemengde episode. Iemand heeft dan dagelijks last van zowel manische symptomen als depressieve symptomen.

De eerste episode van een bipolaire stoornis treedt meestal op wanneer iemand tussen de 15 en 25 jaar oud is. Een episode duurt gemiddeld 3 tot 6 maanden, waarbij een manie meestal korter duurt dan een depressie.

Hoe een bipolaire stoornis precies tot uiting komt, verschilt per persoon. Zo overheersen bij sommige patiënten depressieve episodes en bij andere juist manische.

Manie
Een manie wordt gekenmerkt door een extreme uitgelatenheid. Mogelijke andere symptomen:

  • Prikkelbaarheid en snel boos zijn.
  • Het gevoel alles aan te kunnen.
  • Weinig behoefte aan slaap.
  • Veel praten, bellen of e-mailen.
  • Gedachtes die alle kanten op schieten.
  • Snel afgeleid zijn.
  • Niet kunnen stilzitten, veel doen en hiermee niet kunnen stoppen.
  • Meer zin in seks of zelfs seksuele ongeremdheid.
  • Impulsieve dingen doen zonder rekening te houden met eventuele nadelige gevolgen, zoals te hard rijden of te veel geld uitgeven.
  • Psychotische symptomen zoals hallucinaties en wanen. Een hallucinatie is een waarneming die er in werkelijkheid niet is, zoals stemmen horen terwijl niemand praat. Wanen zijn onjuiste overtuigingen die niet overeenkomen met de werkelijkheid. Bijvoorbeeld grootheidswanen, waarbij iemand denkt dat hij beroemd is of uitzonderlijke talenten bezit.

Een mildere vorm van een manie wordt hypomanie genoemd. Een hypomanie heeft ongeveer dezelfde symptomen als een manie, maar minder hevig. Het veroorzaakt dan ook vaak geen sociale of relationele problemen. Soms is een hypomanie een voorbode van een manie.

Depressie
Het belangrijkste kenmerk van een depressie is een erg sombere stemming die vaak de hele dag aanwezig is. Andere mogelijke symptomen:

  • Verlies van interesse of plezier, geen levenslust.
  • Gevoelens van waardeloosheid.
  • Hulpeloosheid.
  • Schuld en schaamte, verminderd gevoel van eigenwaarde.
  • Verdriet en huilbuien zonder directe aanleiding.
  • Extreme vermoeidheid.
  • Concentratieproblemen.
  • Afgenomen seksuele behoeftes.
  • Een verminderde eetlust en gewichtsverlies, of juist een toegenomen eetlust met gewichtstoename, slaapstoornissen.
  • Terugkerende gedachtes aan de dood of zelfdoding.
  • Soms psychotische symptomen als wanen en hallucinaties.

Diagnose

Het is soms heel lastig om een bipolaire stoornis te herkennen. De symptomen kunnen zo mild zijn dat de persoon zelf of zijn directe omgeving niet in de gaten heeft dat er sprake is van een stoornis. Daarbij voelt iemand zich tijdens een (hypo)manie over het algemeen zo goed dat lang niet altijd aan een ziekte wordt gedacht.

Gerekend vanaf de eerste symptomen duurt het dan ook gemiddeld zes jaar voordat de diagnose bipolaire stoornis wordt gesteld. Dit gebeurt vaak in een crisissituatie tijdens een manische episode.

De diagnose wordt meestal door een huisarts of psychiater gesteld op grond van de symptomen, observatie van het gedrag en informatie van naasten. Er zijn diverse vragenlijsten om de diagnose en het ernst van het beeld te bevestigen.

Naast een psychiatrisch onderzoek worden ook altijd lichamelijk onderzoek en bloedonderzoek gedaan. Dat gebeurt om uit te sluiten dat de symptomen worden veroorzaakt door drugs, geneesmiddelen of een onderliggende lichamelijke aandoening.

Behandeling

De behandeling is een combinatie van medicijnen en psychotherapie. Daarbij wordt onderscheid gemaakt in de behandeling tijdens een manische of depressieve episode, en een onderhoudsbehandeling.

Behandeling in de acute fase

De behandeling tijdens een manische of depressieve episode is gericht op het zo snel mogelijk verminderen van de symptomen. Dit gebeurt door middel van medicijnen en het inbouwen van voldoende rust en structuur. Het meest gebruikte geneesmiddel in geval van een bipolaire stoornis is de stemmingsstabilisator lithium. Of er wordt gestart met middelen tegen epilepsie, die ook als stemmingsstabilisator werken.

Wanneer de slaap erg verstoord is, of iemand heeft veel last van een gevoel van onrust, dan kunnen slaap- en kalmeringsmiddelen helpen. Meestal worden dan benzodiazepines voorgeschreven, die bij voorkeur niet langer dan enkele weken worden gebruikt omdat ze verslavend kunnen zijn. In geval van psychotische symptomen worden antipsychotica voorgeschreven. Als de depressie het voornaamste kenmerk is, wordt vaak een antidepressivum toegevoegd.

Als de symptomen niet verdwijnen met de medicijnen, kan ECT (elektroconvulsieve therapie ofwel elektroshocktherapie) nodig zijn. Dit heeft vaak wel effect.

De behandeling kan poliklinisch (thuis) gebeuren of in een dagbehandeling. Maar vaak is een tijdelijke opname in een psychiatrisch ziekenhuis nodig.

Soms is een gedwongen opname en gedwongen behandeling nodig. Hiervoor gelden strikte, wettelijk vastgestelde normen. Het belangrijkste criterium is dat mensen een gevaar voor zichzelf of voor anderen vormen.

Onderhoudsbehandeling met medicijnen

Een bipolaire stoornis kan niet worden genezen. Om de stemming na een episode stabiel te houden en een nieuwe manie of depressie te voorkomen, moeten vaak gedurende langere tijd geneesmiddelen worden gebruikt. Het geneesmiddel van eerste keuze is in dit geval ook een stemmingsstabilisator.

Stoppen met de medicatie?

Meestal wordt de medicatie een aantal jaren voortgezet. Lithium en andere stemmingsstabilisatoren tasten de persoonlijkheid niet aan. Wel kunnen er hinderlijke bijwerkingen optreden als erge dorst, trillen en gewichtstoename.

Hierdoor kan de motivatie om het middel te gebruiken sterk afnemen. Met name wanneer een manische of depressieve episode voorbij is, kan stoppen met medicatie verleidelijk zijn. Maar juist dan is voortzetting van de medicatie noodzakelijk om een nieuwe manie of depressie te voorkomen. Stoppen met lithium leidt er zeer vaak toe dat symptomen binnen afzienbare tijd terugkeren, zeker wanneer het gebruik plotseling wordt gestaakt.

Wanneer de bijwerkingen veel problemen veroorzaken, is het verstandig dit met de behandelaar te bespreken. Dan kan bekeken worden of behandeling met een ander middel mogelijk is. Ook vrouwen die zwanger willen worden, kunnen het best met de psychiater overleggen over het al dan niet stoppen met de medicatie.

Andere behandelingen

De behandeling van een bipolaire stoornis bestaat naast geneesmiddelen uit voorlichting, ook wel psycho-educatie genoemd, aangevuld met psychotherapie.

Psycho-educatie
Psycho-educatie geeft kennis over de symptomen van een bipolaire stoornis. Het helpt bij het leren omgaan met de gevolgen ervan. Ook leren patiënten hierdoor (voortekenen van) een manische of depressieve episode herkennen.

Psycho-educatie gebeurt in de vorm van een cursus of vaardigheidstraining of door middel van gesprekken met de behandelaar. Dit is ook zeer nuttig voor de familie en andere betrokkenen.

Psychotherapie
Psychotherapie in geval van een bipolaire stoornis heeft vaak de volgende uitgangspunten:

  • Gegeven in combinatie met geneesmiddelen.
  • Kortdurend (tien tot twintig gesprekken).
  • Begin meestal tijdens of kort na een manie of depressie.
  • Gelijktijdig met psycho-educatie.
  • Zorgen dat patiënten de geneesmiddelen blijven gebruiken.
  • Gericht op functioneren en problemen in het nu.
  • Praktische insteek.

Mogelijke vormen van psychotherapie die effectief zijn bij een bipolaire stoornis:

  • Cognitieve gedragstherapie.
  • Interpersoonlijke en sociaalritmetherapie.
  • Gezinstherapie.

Vooruitzichten

Een bipolaire stoornis is niet te genezen. Met medicijnen kunnen symptomen onderdrukt worden. Toch heeft het negatieve gevolgen voor de kwaliteit van leven: mensen met een bipolaire stoornis ervaren die lager dan gezonde mensen.

Mensen met een bipolaire stoornis hebben daarnaast een groter risico op vroegtijdig overlijden. Dit komt omdat zelfdoding regelmatig voorkomt. Daarnaast lijden ze vaker aan hartaandoeningen en is er een groter risico op verslavingen aan alcohol, drugs of nicotine (roken).

Voor mensen in de omgeving, zoals familieleden, collega’s en vrienden, is een bipolaire stoornis meestal ook erg moeilijk en belastend.

Meer informatie

Informatie van het Trimbos-instituut
www.trimbos.nl/onderwerpen/psychische-gezondheid/bipolaire-stoornis/symptomen

Informatie van het Kenniscentrum Bipolaire Stoornissen
www.kenniscentrumbipolairestoornissen.nl/

Informatie van de Vereniging voor Manisch Depressieven en Betrokkenen
www.vmdb.nl/

Richtlijn Nederlandse vereniging voor Psychiatrie
www.nvvp.net/website/patinten-informatie/aandoeningen-/bipolaire-stoornis/algemeen

Informatie van de Vereniging voor Gedrags- en Cognitieve Therapie 
www.vgct.nl/over-cgt/wat-is-cgt

Informatie van het Depressie Centrum van het Fonds Psychische Gezondheid 
www.psychischegezondheid.nl/page/1100/depressie.html

Informatie van de Stichting Pandora 
www.stichtingpandora.nl/jcms/

Informatie van de Rijksoverheid over gedwongen opname 
www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/geestelijke-gezondheidszorg/gedwongen-opname-en-dwang-in-de-zorg


Over Medicinfo

Medicinfo biedt betrouwbare, actuele informatie over gezond zijn, gezond blijven - en wat u daar zelf aan kunt doen.