Afhankelijkheid van kalmeringsmiddelen of slaapmiddelen

Afhankelijkheid van kalmeringsmiddelen of slaapmiddelen

Benzodiazepinen hebben een kalmerende werking en bevorderen de slaap, vooral het inslapen. Ook verminderen ze gevoelens van angst en hebben ze een spierverslappende werking. Soms worden benzodiazepinen gebruikt bij de behandeling van epilepsie. Benzodiazepinen zijn de meest gebruikte medicijnen tegen angsten, stress en slaapproblemen. Zo’n 300.000 Nederlanders gebruiken langdurig benzodiazepinen. Het betreft relatief vaak vrouwen van boven de 50. Voorbeelden van benzodiazepinen zijn alprazolam, clonazepam, diazepam, flunitrazepam, flurazepam, lorazepam, nitrazepam, oxazepam en temazepam.

Volg een webinar over het vinden van de beste zorg

Hoe krijgt u de beste zorg die ook nog eens past bij úw situatie? In de gratis webinars van CZ krijgt u handig advies en praktische tips van professionals.

Bekijk hier de webinars

Gewenning (tolerantie)

In het begin werken benzodiazepinen snel. Maar het effect neemt al af na twee weken continu gebruik. Dit heet gewenning of tolerantie. Iemand heeft dan steeds meer nodig voor hetzelfde effect. De middelen stapelen in het lichaam. Daarmee wordt het risico groter op vervelende bijwerkingen, zoals moeheid, duizeligheid, geheugenproblemen, valpartijen of hoofdpijn.

Afhankelijkheid

Wie deze middelen langer dan twee maanden continu gebruikt, loopt een groot risico verslaafd te raken. Verslaving betekent lichamelijke en/of psychische afhankelijkheid van het middel. Het kenmerkt zich door een sterk verlangen naar deze middelen. Verder ontstaan er ontwenningssymptomen als iemand plotseling met de middelen stopt. Ook komen dan problemen die werden weggedrukt door de medicijnen in alle hevigheid naar voren. Daardoor wordt het steeds moeilijker om met benzodiazepinen te stoppen.

Oorzaak

Het is niet helemaal duidelijk waarom de ene persoon wel lichamelijk en psychisch afhankelijk raakt van benzodiazepinen, en de andere niet. Waarschijnlijk spelen meerdere factoren een rol, zoals:

  • erfelijke aanleg.
  • druk van anderen.
  • het gemak waarmee iemand aan deze middelen kan komen.
  • emotionele instabiliteit.
  • problemen op het werk.
  • zorgen over financiën of ontslag.
  • psychiatrische aandoeningen (zoals een depressie, psychose, persoonlijkheidsproblematiek of een andere verslaving dan aan benzodiazepinen).

Symptomen van afhankelijkheid

Mensen die afhankelijk zijn van benzodiazepinen, hebben steeds meer middelen nodig om effect te merken. Ze durven zonder medicijnen vaak de deur niet meer uit. En zij zullen alles in het werk stellen om voldoende voorraad te hebben. Vaak schamen ze zich ervoor dat ze afhankelijk zijn. Dit kan leiden tot het voorliegen of bedriegen van familieleden, vrienden, collega’s of artsen. 

Pogingen om zelf met de medicijnen te stoppen mislukken vaak doordat ontwenningssymptomen optreden. Benzodiazepinen onderdrukken symptomen als angst of slapeloosheid, maar lossen deze niet op. Als iemand stopt met de medicijnen, komen deze problemen (en de onderliggende oorzaken) vaak in alle hevigheid naar boven.

Bijwerkingen van benzodiazepinen

Bij langdurig gebruik nemen ook de risico’s op bijwerkingen toe. Denk daarbij aan onderstaande voorbeelden.

  • Vermindert reactie- en concentratievermogen. Hierdoor wordt de kans op ongelukken in het verkeer en bij het bedienen van machines groter. Deze bijwerkingen worden in combinatie met alcohol of drugs nog eens versterkt.
  • Het opslaan van gegevens in het geheugen gaat minder goed. Ook de concentratie vermindert, waardoor werk of school moeilijker wordt.
  • Door slaapmiddelen wordt naast de diepe slaap ook de droomslaap (REM-slaap) geremd. Hierdoor neemt de slaapkwaliteit af. Dit zorgt voor nog meer geestelijke disbalans.
  • Mensen voelen zich vaak sloom of afgevlakt. De dingen gaan langs hen heen en ze worden steeds onverschilliger. De zin in vrijen neemt af. Er is weinig belangstelling meer voor werk of opleiding. Mensen zijn vaak afwezig wegens ziekte of behalen slechte (studie)resultaten. Het contact met anderen neemt af, waardoor zij steeds meer geïsoleerd raken.
  • Bewegen gaat minder.

Wat zijn ontwenningsverschijnselen?

Wanneer iemand afhankelijk is van benzodiazepinen, zal plotseling stoppen met innemen hiervan leiden tot ontwenningsverschijnselen. Deze houden over het algemeen zo’n drie dagen aan.

  • Hevige angst of paniek.
  • Onrust.
  • Prikkelbaarheid.
  • Hoofdpijn.
  • Misselijkheid en overgeven.
  • Duizeligheid.
  • Concentratiestoornissen.
  • Trillende handen.
  • Overgevoeligheid voor licht, geluid of aanraking.
  • Stijging van de bloeddruk, hartslag en lichaamstemperatuur.
  • Overmatig zweten.
  • Slapeloosheid (dit kan wel een maand duren).
  • In zeldzame gevallen treden verwardheid, hallucinaties of epileptische aanvallen op.

Diagnose

De diagnose wordt gesteld op basis van de klachten en het verhaal van de gebruiker. Maar lang niet iedereen zoekt hulp. Daarnaast erkennen artsen het probleem ook lang niet altijd.

Behandeling

De meeste mensen kunnen met de juiste behandeling van hun verslaving afkomen. Het belangrijkste daarbij is dat ze het probleem erkennen, voldoende motivatie hebben om te stoppen en dat ze hulp zoeken. Dit kan in eerste instantie de huisarts zijn. Afhankelijk van de situatie kan hij iemand zelf behandelen of doorverwijzen naar een psycholoog, psychiater, de GGZ of een instantie voor verslavingszorg. 

De behandeling hangt onder meer af van welk middel gebruikt wordt en in welke dosering. En verder van hoe lang en vanwege welke (psychiatrische) problemen het middel gebruikt wordt. 

Eén op de vier langdurige gebruikers kan na goede voorlichting en met aanmoediging op eigen kracht stoppen. De overige mensen kunnen stoppen met behulp van een afbouwschema onder begeleiding van een arts of psycholoog. De medicijnen worden in steeds lagere hoeveelheid ingenomen. Dit voorkomt dat ontwenningsverschijnselen optreden. Zo’n afbouwschema kan vier tot zes weken duren. Soms schrijft de arts ter ondersteuning tijdelijk een ander middel met een minder verslavend effect voor. Het kan weken, maar soms zelfs maanden duren voordat het middel helemaal uit het lichaam is verdwenen. 

Cognitieve gedragstherapie is een goede aanvulling bij onderliggende slaap- of angststoornissen.

Preventie

Omdat afhankelijkheid vaak ongemerkt ontstaat en grote gevolgen kan hebben, zijn artsen in het algemeen terughoudend met het voorschrijven van benzodiazepinen. Zeker wanneer het een voorschrift voor langere tijd betreft. Daarbij zal de behandelend arts samen met de patiënt de voor- en nadelen van het gebruik van benzodiazepinen afwegen.

Tips voor het stoppen

  • Houd er rekening mee dat het stoppen een moeilijke periode zal zijn. Oude problemen kunnen weer terugkomen. En er kunnen ontwenningssymptomen optreden. Bouw daarom medicijnen af in plaats van abrupt te stoppen.
  • Vraag hulp aan de huisarts.
  • Zoek steun in de sociale omgeving bij gezinsleden, vrienden of collega’s.
  • Neem eventueel contact op met een zelfhulpgroep.

Meer informatie

Informatie van het Nederlands Huisartsengenootschap over stoppen met slaapmiddelen 
thuisarts.nl/slaapproblemen

Internetbehandeling van benzodiazepinenverslaving 
www.benzodebaas.nl 

Patiëntenversie van de multidisciplinaire richtlijn Angststoornissen (2005) 
www.ggzrichtlijnen.nl/angststoornissen

NHG Richtlijn (2005) Slaapproblemen en slaapmiddelen 
www.nhg.org/slaapproblemen-en-slaapmiddelen

O'Brien C.P. (2005). Benzodiazepine use, abuse, and dependence. Journal of Clinical Psychiatry, vol. 66 (2), pp. 28-33. 
www.ncbi.nlm.nih.gov/Benzodiazepine